Mustafa Kamal Atatürk

Article in other languages:

Mustafa Kamal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk

Türkiyə Respublikasının 1-ci prezidenti

29 oktyabr 1923 — 10 noyabr 1938

Sələfi:

vəzifə təsis edilib

Xələfi:

İsmət İnönü

Partiya:

Respublikaçı Xalq Partiyası

Dini:

İslam

Təvəllüdü:

1881

Saloniki, Osmanlı İmperiyası

Vəfatı:

10 noyabr 1938

Dolmabaxça sarayı, İstanbul, Türkiyə

Dəfn yeri:

Anıtqəbir mavzoleyi, Ankara, Türkiyə

Atası:

Əlirza əfəndi

Anası:

Zübeydə xanım

Həyat yoldaşı:

Lətifə Uşaklıgil (1923-1925)

Uşaqları:

övladlığa götürülmüş 8 uşaq

İmzası:

Mustafa Kamal Atatürk (türkcə: Mustafa Kemal Atatürk), Türk Milli Qurtuluş Mübarizəsinin hərbi və siyasi lideri, Türkiyə Respublikasının və Kamalizmin qurucusu, Türkiyənin ilk prezidenti.

Həyatı

1881-1912

Mustafa Kamal Atatürk, 1881 (مصطفی کمال آتاتورک)-ci ildə Salonikidə dünyaya gəlmişdir. 1896-1899-cu illərdə müasir Makedoniya ərazisində yerləşən Manastır Hərbi məktəbini bitirərək İstanbul Hərb Məktəbinə qəbul olunmuşdur. 1902-ci ildə leytenant rütbəsi ilə məzun olmuş, Hərbi Akademiyada təhsilinə davam etmişdir. 1905-ci il yanvar ayının 11-də kapitan rütbəsi ilə Akademiyanı bitirmişdir. 1905-1907-ci illər arasında Dəməşqdə 5-ci Orduda xidmət etmiş, 1907-ci ildə adyutant rütbəsi almışdır. Daha sonra Manastıra 3-cü Orduya təyin olunmuşdur. 1909-cu il aprel ayının 19-da İstanbula girən Hərəkat Ordusunda qərargah rəisi olaraq xidmət etmişdir. 1910-cu ildə Fransaya göndərilmiş, Pikardi manevrlərində iştirak etmişdir. 1911-ci ildə İstanbulda Baş Qərargah Mərkəzində xidmətə başlamışdır.

1911-1919

Mustafa Kamal zabitlərlə birgə

1911-1912-ci illərdə Türk-İtaliya Müharibəsində Mustafa Kamal bir qrup yoldaşıyla birlikdə Tobruk və Dərnə bölgəsində xidmət etmiş, 31 oktyabr 1918-ci ildə İldırım Orduları Qrupuna komandir təyin olunmuş, bu ordunun ləğvindən sonra 13 noyabr 1918-ci ildə İstanbula gələrək Müdafiə Nazirliyində vəzifəyə başlamışdır.

1919-1923

Antanta dövlətlərinin Osmanlı ərazilərini işğal etməyə başlamasından sonra Mustafa Kamal 19 may 1919-cu ildə Samsuna getmişdir. 1919-cu il 23 iyul-7 avqust tarixləri arasında Ərzurum, 4-11 sentyabr tarixləri arasında isə Sivas Konqresini çağıraraq ölkənin işğal olunan ərazilərinin geri qaytarılması üçün görülməsi lazım olan işləri müəyyənləşdirmişdir. O, 1919-cu ilin dekabr ayında Ankarada böyük coşğu ilə qarşılanmış, 1920-ci aprel ayının 23-də Türkiyə Böyük Millət Məclisinin fəaliyyətə başlamasından sonra Türkiyə Respublikasının qurulması yolunda əhəmiyyətli addımlar atmışdır. Məclis və hökumət başqanlığına seçilən Mustafa Kamal Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Qurtuluş Mübarizəsinin uğurla nəticələnməsi üçün lazımi qanunları qəbul edib onların tətbiqinə başlanmasını təmin etmişdir.

Mustafa Kamalın rəhbərlik etdiyi Türk Qurtuluş Mübarizəsinin əsas mərhələləri:

Sarıqamış (20 sentyabr 1920), Qars (30 oktyabr 1920) və Gümrünün (7 noyabr 1920) azad edilməsi.
Çukurova, Qaziantəp, Qəhrəmanmaraş və Şanlıurfanın müdafiəsi (1919-1921).
I İnönü zəfəri (6-10 yanvar 1921).
II İnönü zəfəri (23 mart-1 aprel 1921).
Kütahya-Əskişəhər döyüşləri.
Sakarya zəfəri (23 avqust-13 sentyabr 1921)
Böyük Hücum, Başkomutanlıq Döyüşü və Böyük Zəfər (26 avqust-9 sentyabr 1922)

Sakarya zəfərindən sonra 19 sentyabr 1921-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi Mustafa Kamala Marşal rütbəsi və Qazi titulu vermişdir. Qurtuluş Mübarizəsi 24 iyul 1923-cü ildə imzalanan Lozanna müqaviləsi ilə sona çatmışdı. Beləliklə, Sevr müqaviləsi ilə parçalanan, türklərə 5-6 vilayət böyüklüyündə ərazi verilən Türkiyə torpaqları üzərində, milli birliyə əsaslanan yeni türk dövlətinin qurulması üçün heç bir əngəl qalmamışdır.

1 noyabr 1922-ci ildə xilafət və monarxiya bir-birindən ayrılmış, monarxiya ləğv edilmiş, Osmanlı İmperiyasının mövcudluğuna son qoyulmuşdur. 29 oktyabr 1923-cü ildə Respublika elan edilmiş, Atatürk yekdilliklə ilk prezident seçilmişdir. 30 oktyabr 1923-cü ildə İsmət İnönü tərəfindən Respublikanın ilk hökuməti qurulmuşdur. Türkiyə Respublikası, "Hakimiyyət qeyd-şərtsiz millətindir" və "Yurdda sülh, cahanda sülh" ideoloji əsasları üzərində qurulmuşdur.

1923-1938

1927, 1931, 1935-ci illərdə TBMM tərəfindən yenidən prezident seçilmişdir.

15-20 oktyabr 1927-ci ildə Qurtuluş Mübarizəsindən və Respublikanın quruluşundan bəhs edən Böyük nitqi, 29 oktyabr 1933-ci ildə 10-cu İl Nitqini söyləmişdir.

29 yanvar 1923-cü ildə Latifə xanımla evlənmiş, bu evlilik 5 avqust 1925-ci ilədək davam etmişdir. Uşaqları çox sevən Atatürk Afət (İnan), Sabiha (Gökçen), Fikriyə, Ülkü, Nebile, Ruqiyə, Zəhra adlı qızları və Mustafa adlı çoban oğlanı mənəvi övladlığa götürmüş, Əbdürrəhim və İhsan adlı iki uşağı isə himayəsinə almışdır.

Soyad qanununa görə, 24 noyabr 1934-cü ildə TBMM tərəfindən Mustafa Kamala "Atatürk" soyadı verilmişdir.

Fransız və alman dillərini bilirdi.

10 noyabr 1938-ci il saat 09:05-də tutulduğu sirroz xəstəliyindən İstanbulda Dolmabaxça Sarayında vəfat etmişdir. Cənazəsi 21 noyabr 1938-ci ildə müvəqqəti olaraq Ankara Etnoqrafiya Muzeyində dəfn edilmiş, Mavzoleyi tikildikdən sonra 10 noyabr 1953-ci ildə oraya köçürülmüşdür.

İnqilab və islahatlar

Mustafa Kamal Atatürk

Atatürk Türkiyəni "Müasir mədəniyyət səviyyəsinə çıxartmaq" məqsədi ilə bir çox inqilab və islahatlar həyata keçirmişdir. Bunlar beş əsas başlıq altında toplana bilər:

Siyasi sahədə

Monarxiyanın ləğvi (1 noyabr 1922)
Türkiyənin respublika elan edilməsi (29 oktyabr 1923)
Xilafətin ləğvi (3 mart 1924)

İctimai sahədə

Beynəlxalq təqvim sisteminin və ölçü vahidlərinin tətbiqi (1925-1931)

Hüquq sahəsində

Osmanlı Məcəlləsinin ləğvi (1924-1937)

Təhsil və mədəniyyət sahəsində

Tədrisin birləşdirilməsi (3 mart 1924)
Yeni türk əlifbasının qəbulu (1 noyabr 1928)
Türk dil və tarix qurumlarının təşkili (1931-1932)
Universitet təhsilinin nizamlanması (31 may 1933)
İncəsənətdə yeniliklər

İqtisadi sahədə

Kəndlilərdən alınan onda bir vergisinin ləğvi (1925)
Fermer fəaliyyətinin təşviqi
Nümunəvi fermer təsərrüfatlarının qurulması
Sənaye Təşviq Qanununun qəbul edilərək sənaye obyektlərinin qurulması
I və II İnkişaf Planlarının (1933-1938) tətbiq edilməsi, ölkədə yeni yolların salınması

Əsərləri

Tâbiye Meselesinin Halli və Emirlerin Suredi Tahririnə Dair Nesayih
Takımın Muharebe Talimi (Alman dilindən tərcümə-1908)
Cumalı Ordugâhı - Süvari: Bölük, Alay, Liva Talim və Manevraları (1909)
Tâbiye və Tatbikat Seyahadi (1911)
Bölüğün Muharebe Talimi (Alman dilindən tərcümə-1912)
Zabit və Kumandan ile Hasbihal (1918)
Nitq (1927)
Vətəndaş üçün Mədəni Bilgilər (1930)
Həndəsə (1937)

Azərbaycana münasibəti

"Azərbaycanın sevinci bizim sevincimiz, kədəri bizim kədərimizdir. Azərbaycan bizim qardaşımızdır. Heç nəyə baxmayaraq ona yardım etmək borcumuzdur." sözlərini Mustafa Kamal Atatürk 1921-ci ildə Azərbaycan SSR-in Türkiyədəki təmsilçisi İbrahim Əbilovun etibarnaməsini qəbul edərkən demişdir.^[1] Bu sözlər Atatürkün Azərbaycan haqqında işlətdiyi ən məşhur fikirlərdən biridir.

Xarici keçidlər

Qeydlər

↑ http://www.qafqaz.edu.az/index.php?inf_id=1108&z=146

بو مقاله، تورک-عرب الیفباسینداکی آتاتورک مقاله سینین قارشیلیغی دیر.

VikiSitat-da, Mustafa Kamal Atatürk ilə əlaqədar sitatlar var.

Vikimedia Commonsda

Mustafa Kamal Atatürk ilə əlaqədar müxtəlif fayllar var.

Türkiyə prezidentləri
	Mustafa Kamal Atatürk • İsmət İnönü • Cəlal Bayar • Camal Gürsəl • Cövdət Sunay • Fəxri Korutürk • Kənan Evrən • Turqut Özal • Süleyman Dəmirəl • Əhməd Necdət Sezər • Abdulla Gül